FORSĶŠAN | LEITA | GREINASAVN | SLÓŠIR | SAMBAND
INNIHALD
  • Bżrįšiš (1163)
  • Bųkur (34)
  • Fólkatingiš (24)
  • Greinir (10)
  • Ķtróttur (89)
  • Lųgtingiš (234)
  • Rųšur (46)
  • Spyr Jógvan (52)
  • Višmerkingar (15)
  • Ymist (145)


  • KUNNING
  • Um sķšuna
  • Ęvisųga
  • Bókaśtgįvur
  • Sjónvarpslżsing
  • Samrųšur
  • Vallżsing 2001
  • Bżrįšsvališ 2000
  • Eitt 100 įra strķš

  • FLEIRI GREINIR
  • Meiriluti fyri sjįlvstųšu og sjįlvberandi bśskapi
  • ŚTVARPIŠ 60 ĮR
  • Flaggiš einsamalt ger jś onki
  • Lķtiš mansligt lokabragd
  • Ein er tķšin at dansa
  • Sterkan lista E ķ Tórshavnar bżrįš
  • Hon teknar ręšumyndir ķ skślamįlum
  • Stżringina aftur į beint


  • 04.06.2019 | Evni: Rųšur
    Merkiš 100 įr
    Taš vóru eldhugaš fųroysk ungfólk ķ Keypmannahavn, sum eggjašu til Merkiš. Nś eru jśst 100 įr sķšani tey į fyrsta sinni vóru į ferš viš heimsins vakrasta flaggi - tķ hvķta dśkinum viš krossinum, sum blįnar sum loftiš og rodnar sum blóš.

    Fųroyingafelagiš ķ Keypmannahavn hevši hendan morgunin bošaš til hvķtusunnu-śtferš ķ hesum hugnaliga Noršmansdali viš kongsborgina Fredensborg. Dalurin er enn sum įšur eyškendur fyri tęr mongu spennandi standmyndirnar av fųroyingum og noršmonnum ķ arbeišsklęšum og hįtķšarbśnum frį 1700-talinum.

    Śtferšarfólkiš fór viš toki śr Keypmannahavn annan hvķtusunnumorgun 2. juni 1919. Merkiš var fest į eina stong, men tey hildu seg ikki kunna flagga viš tķ inni ķ tokinum, so taš varš rullaš upp į sjįlva stongina. Tį komiš varš higar nišan, vildi śtferšarfólkiš sjįlvandi hava flaggiš į stong og viš tķ į odda ganga ķ skrśšgongu ķ Noršmansdalin.

    Christian 10. kongur segšist vera staddur her į sķni Frišarborg. Tį tann allarfyrsta skrśšgongan viš Merkinum nęrkašist kongsborgini, kom stķgur ķ. Spurningurin var, um tey skuldu hętta sęr fram viš borgini viš Merkinum, sum varš sett upp ķmóti Danabrók.

    Tį bjóšaši tann 19 įra gamli Kjartan Mohr sęr til at bera Merkiš fram viš kongs-borgini. Sostatt bar hann Merkiš gjųgnum tann fyrsta skerseldin. Kjartan hevši ķ fżra įr lęrt at byggja skip į Keypmannahavnar Flótidokk og Skipasmišju.

    Samstundis lęrdi vinmašur hansara Petur Wigelund į Noršhavnsverftinum. Kjartan stovnaši sum vaksin sķna egnu skipasmišju ķ Havn, og Petur Wigelund var ķ eitt mannaminni stjóri į Slippstųšini ķ Reykjavķk.

    Kjartan mintist, at ķ Noršmansdalinum var ein lķtil heyggjur og ein lęgd, og Merkiš varš sett į heyggin. Fólkiš legši seg ķ grasiš ķ lęgdini at eta morgunmat - errin av at hava Merkiš veittrandi uppi yvir sęr.

    Śr Noršmansdalinum varš fariš heim viš toki. Tį vóru śtferšarfólkini ikki so smęšin sum um morgunin. Flaggaš varš śt gjųgnum vindeygaš ķ tokinum. “Tį vóru vit bara stolt, tķ tį var sloppiš”, segši fyrsti merkismašurin 50 įr seinni.

    Sųgan um Merkiš byrjaši, tį fyrri heimsbardagi var av. Studentarnir Janus Ųssursson og Jens Oliver Lisberg komu nógv saman viš ķslendskum studentum ķ Keypmanna-havn og vóru sera hugtiknir av teirra fosturlandsalski og sjįlvbjargnisanda.

    Teir vóru viš į ķslendsku veitsluni fyri sjįlvsstżrinum 1. december 1918. Taš gjųrdi teimum mun, at ķslendingar hųvdu fingiš sķtt egna krossmerki višurkent. Janus tók til, at fųroyingar vóru ikki so vęl fyri. Tķ vit flaggašu viš einum merki, sum ikki var fųroyskt, tį iš bošaš frį sorg ella gleši.

    Studentarnir settu sęr fyri at gera eitt ręttiligt fųroyskt flagg ķ stašin fyri vešra-merkiš og tjaldursmerkiš. Jens Olivur tók til, at “skulu fųroyingar eina ferš koma so langt, at teir allir vilja draga eina lķnu og rógva į sama bįti, mį bįturin hava eitt merki”. Fųroysku studentarnir hildu ikki, at djóramynd hóskaši ķ einum tjóšarflaggi.

    Teir vóru eldhugašir fyri teimum sjónarmišum, sum amerikanski forsetin Woodrow Wilson bar fram um at skipa eina Fólkasamgongu, har allar tjóšir įttu sess, og allar tjóšir hųvdu fręlsiš at rįša fyri sķnum egnu višurskiftum.

    Tķ heitti Studentafelagiš į lųgtingiš um at krevja, at grundlógin, sum var ķ umbśna ķ Danmark, varš oršaš soleišis, at Fųroya lųgting kundi fįa lóggįvuvald uttan at lógin nżttist at verša broytt aftur. Lųgtingiš tók undir viš įheitanini, men rķkisstjórnin gjųrdi onki viš mįliš.

    Jens Olivur og Janus tóku studentsprógv ķ Sorų ķ 1917. Ķ januar 1919 funnust teir į ašalfundi ķ Fųroyingafelag hvassliga at nevndini og sųgdu seg óttast, at felagiš fór at blųša burtur. Nevndin vķsti atfinningunum frį sęr, men Jens Olivur varš valdur ķ nevndina sum kassameistari. Į sama fundi varš Emil Joensen valdur skrivari.

    Skjótt komu Jens Olivur og Janus ķ nevndina ķ Studentafelagnum saman viš Louis Zachariassen, sum varš formašur. Teir gjųrdu nżtt endamįl fyri felagiš, sum var at vekja ans fyri tjóšskaparligum višurskiftum og fremja tey. Hetta var sama vetur, arbeitt varš viš krossflagginum.

    Fųstulįvintsunnudag 2. mars var veitslufundur ķ Fųroyingafelag. Merkiš varš boriš fram og vķgt. Har rųddu fyrst Rasmus į Hįskślanum, Andrass Samuelsen og Jóannes bóndi, og sungin varš “Eg oyggjar veit”. Geršabókin heldur fram:

    “Og fram stóš stud. polyt. Louis Zachariassen viš einum nżggjum fųroyskum flaggi. Baš hann fųroyingar nżta hetta flaggiš ķ stašin fyri Vešraflaggiš. Tann hvķti liturin skuldi minna okkum um havbrosiš og hin reina klįra himin, mešan tann reyši og blįi krossurin var samansettur av teimum elligomlu fųroysku nationallitunum og skuldu minna um skyldskapin viš ųll hini noršurlond.

    Ķ geršabókini stendur, at “Kraftiga rungašu hurrįrópini fyri flagginum og sungin varš sangur. Ķslendski studenturin Sveinbjųrn Hųgnason bar fųroyingum kvųšu sķna og ynskti fręndum sķnum lukku viš hesum nżggja merkinum. Norskur kennari śr Kristianiu bar heilsu Noregs vegna og śttalaši gleši viš at hava veriš her til stešis. ... Stemningurin var sera góšur – taš kendist į hurrįrópunum og serliga į tķ megnar fųroyska sangi, iš borin var av sterkum fųroyskum fųlilsi”.

    Louis Zachariassen stóš uppi į einum borši, tį hann vķsti fram tey bęši boršflųggini, sum Jens Olivur hevši fingiš gjųrt į eini flaggverksmišju eftir ein fyrimund, iš Ninna Arge Jacobsen hevši seymaš. Nś fór hann aftur į verksmišjuna og fekk teir at gera sęr eitt stórt flagg. Tį hann fór eftir Merkinum var Janus Ųssursson viš.

    Teir fóru inn į herbergiš hjį Emil Joensen į Garši og stungu flaggiš śt av vindeyganum. Nś veittraši Merkiš fyrstu ferš undir vķšum lofti, og ķslendskir studentar ķ garš-inum fagnašu tķ viš hurrįrópum. 11. mars var flaggiš góštikiš ķ Studentafelagnum.

    Okkurt um 100 fólk vóru viš ķ Noršmansdalinum fyri ķ dag 100 įrum sķšani. Leingi vįlašu tey ķ Slotsparkini og funnu ikki fundarstašin, sigur geršabókin.

    Jóannes bóndi talaši vakurt og įhugavert um Fųroya fólk sum sermerkta tjóš, og nevndi, at Noršmansdalurin viš ųllum sķnum standmyndum segši frį fólkalķvi. Teir gomlu kongarnir, sum hųvdu sett tęr, hųvdu havt ans fyri, at fųroyingar vóru eitt egiš fólk, helt hann.

    Stud. mag. Chrisoffer Lutzen talaši um fųroyskt mįl og taš stórverk, sum Vensil Hammershaimb hevši gjųrt fyri mįl okkara. Hann męlti til at halda fram viš hesum strķši, til fųroyskt mįl aftur var komiš ķ ta stųšu, sum taš av rųttum įtti ķ Fųroyum.

    Louis Zachariassen hevši eitt yvirlit yvir politisku sųgu Fųroya. Hann vķsti į, hvussu sjįlvstżriš so viš og viš hevši vunniš fram, og hann endaši viš at lesa studentaupp-skotiš, iš nżliga var sent lųgtinginum um fųroyskt lóggįvuvald.

    Ķ geršabók Fųroyingafelags tók Emil Joensen samanum: “Hżrurin var so góšur, at nęrsagt allur tśrurin heimaftur gekk viš at syngja fųroyskar sangir. Hetta er ein tann besta śtferš, sum Fųroyingafelag hevur skipaš fyri”.

    Vįgbingurin Gunnar Dahl-Olsen var hugtikin av Merkinum og yrkti fyrsta flaggsangin, har eitt ųrindi ljóšar soleišis:

    Reytt sum blóš og fannahvķtt, og blįtt sum havsins bylgja verš heilsaš Fųroya flaggiš frķtt, sum fųroyingum skal fylgja - frį vųggu til svųrtu grųv – yvir land og yvir hųv.

    Ein annar vįgbingur, seinni yvirlęknin Pauli Dahl, plagdi at siga, at bśfelagi sķn Jens Olivur Lisberg var tann kveikjandi og eggjandi sįlin ķ fųroyska studentalķvinum ķ Keypmannahavn. Hann las lųgfrųši, og hevši ikki lęgri mįl enn at gerast hęgsti em-bętismašur ķ Fųroyum.

    Ķ juni 1919 fór hann heim at feršast. Viš sęr hevši hann fyrsta stóra eintakiš av Merkinum og lat taš veittra uttanfyri barnaheim sķtt vesturi į Flųtti hin 22. juni 1919. Sama Merki hevur ķ mong įr havt heišursplįss ķ Fįmjins kirkju.

    Móti sumri 1920 tók Jens Olivur 1. part. Tį var hann longu illa farin av sponsku sjśku. Lį leingi į Kommunuhospitalinum, har hann 23 įra gamal andašist 31. august. Hann er grivin ķ Fįmjin, og Studentafelagiš heišraši hann viš prżšiligum gravsteini viš įskrift eftir Janus Djurhuus: “Ungur fórt tś felagsbróšir, tś vart drongur ašalgóšur”.

    Merkiš fekk skjótt undirtųku ķ Fųroyum. Ķ Havn varš stovnaš ungmannafelag, iš fekk navn eftir Merkinum. Skjótt varš flaggaš viš tķ į fólkafundum og ųšrum samkomum - eins og bįtar og skip fóru at brśka Merkiš, og taš kostaši eitt nś bųtur og mist grųnlandsloyvi.

    Danska stjórnin fekk Merkiš strikaš į Tingvųllum į 1000 įra hįtķšini fyri altinginum, og sjįlvt lųgtingiš sżtti fyri at flagga viš tķ į 900 įra haldinum fyri deyša Ólavs kongs Halga ķ 1930.

    Rušulleikin var fullkomin, tį prędikan hendan ólavsųkudagin varš hildin į donskum. Bara 11 tingmenn vóru ķ skrśšgonguni. 12 settust aftur, tķ teir vildu ikki lżša į danska prędiku. Hetta var helst dyggiligasta mótmęli, sum nakrantķš var sęš ķ Fųroyum.

    Gųlan var stór, tį Merkiš varš hongt śt av vindeyganum ķ lųgtinginum samstundis, sum Dannebrog datt nišur į eina stong ķ skjųldrinum. Pįll ķ Kirkjubų rópti “Leingi liviš fųroyska flaggiš”, og amtmašurin rópti “Tag den klud bort”. Pįll fekk 300 kr ķ bót. Fųroya flaggfelag rindaši hana viš višmerkingini: “Vit mótmęla, hevja okkara flagg og krevja okkara rętt”.

    Strķšiš um flaggiš helt fram, og alt eftir, um sambandiš ella sjįlvstżriš rįddi, flaggaši lųgtingiš viš Danneborg ella Merkinum. Flaggmįliš var tķ ikki loyst, tį Fųroyar vóršu hersettar ķ aprķl 1940.

    Christian kongur 10. varš frįkoyrdur ķ Ķslandi. Ķ Havn var stór mannamśgva ķ gųtunum allan dagin. Tingiš hevši fund um eina įheitan at skipa Fųroyar sum sjįlvstųšugt rķki, men huršarnar vóru lęstar.

    Hósdagin 11. aprķl segši Churchill ķ BBC, at Bretland hevši tikiš Fųroyar. Sama dag var sluppin “Eysturoyggin” stešgaš viš Orknoyggjar og kaptein Mikkelsen fekk boš um at heysa Merkiš į skipiš.

    23. aprķl sendi amtmašurin boš śt į “Noršbśgvan” um at taka fųroyska flaggiš nišur, įšrenn hann fór til Onglands. Esmar Fuglų segši seg vilja hugsa um taš, tį hann kom aftur.

    24. aprķl hevši ungmannafelagiš Merkiš fund į Tinghśsvųllinum. Ųgilig mannamśgva kom saman į Tinghśsvųllinum. Fundurin heitti į amtmannin um fųroyskt flagg į skipunum. Viš 11 flųggum į odda veršur fariš til amtmannin. Hann svaraši, at hann hevši mótmęlt hjį bretum, at fųroyingar sigldu undir ųšrum enn Dannebrog.

    Fariš varš til konsulin Frederick Mason viš einum bręvi, sum segši, at stórur partur av Fųroya fólki vildi ikki hava annaš flagg, enn taš fųroyska. Hósdagin 25. aprķl bošaši bretska herflotaleišslan frį, at ųll fųroysk skip skuldu hava fųroysk flųgg.

    Sum umstųšurnar vóru, jįttaši amtmašurin, og fólk hittust aftur į Tinghśsvųllinum. Kvųldiš endaši viš sanginum “Nś dagurin at enda er” og mannamśgvan sló ring.

    Dagin eftir vóru nógv fųroysk flųgg į stong ķ Havn og śt gjųgnum vindeygu. Į ųllum skipum veittraši Merkiš, og “Tór 1” hevši ųll signalflųggini uppi. Óivaš ein fagnašarlųta, sum fįur kendi makan til.

    Merkiš fekk seinni ašrar višurkenningar viš eitt nś heimastżrislógini og lųgtingsins flagglóg. Viš limaskapi ķ noršurlendskum, evropeiskum og alheims felųgum er Merkiš nógvastašni sloppiš upp ķ part saman viš ųšrum flųggum.

    Taš hevur eisini umbošaš okkum heilt uppi į toppinum į Mont Blanc og Mont Everest, hęgstu fjųllum ķ Evropa og ķ heiminum. Men enn sleppur taš ikki inn um allar dyr.

    Lęst og fyribundiš er hjį fųroyingum at luttaka ķ olympiskum leikum undir Merkinum, tķ vit verša ikki mett sum fullgóš sjįlvstųšug tjóš.

    Tķ syngja vit enn sum įšur:

    Har iš merkini veittra, veittri eisini mķtt, taš ber kvųšu frį landi mķnum, fagurt og frķtt, og eg kenni meg orna gjųgnum mųnu og merg, sķggi brim randa strendur og berg, hoyri vetrarins brot / boša summarsins lot, hoyri heystmyrka lag / boša vįrljósan dag. Fylkjast raš vit ķ raš, kenna hjųrtuni taš: / Vit viš tęr stevna stinnir avstaš.

    ---


    < ĶSF fyllir 80 įr (4/4-2019) |

    BŲKURNAR

    SPYR JÓGVAN
    Her ber til at seta Jógvani spurningar. Allir relevantir spurningar verša vanliga svarašir innan 24 tķmar. Spurningar og svar sķggjast her.

    HENTLEIKAR
  • Ger hesa sķšuna til tķna byrjunarsķšu!
  • Bķlegg bųkur


  • Jógvan Arge, Tjarnardeild 12, 100 Tórshavn, tlf. 31 55 47, fartlf. 21 55 47

    EINSLISTIR