FORSĶŠAN | LEITA | GREINASAVN | SLÓŠIR | SAMBAND
INNIHALD
  • Bżrįšiš (1163)
  • Bųkur (32)
  • Fólkatingiš (24)
  • Greinir (10)
  • Ķtróttur (88)
  • Lųgtingiš (234)
  • Rųšur (45)
  • Spyr Jógvan (52)
  • Višmerkingar (15)
  • Ymist (145)


  • KUNNING
  • Um sķšuna
  • Ęvisųga
  • Bókaśtgįvur
  • Sjónvarpslżsing
  • Samrųšur
  • Vallżsing 2001
  • Bżrįšsvališ 2000
  • Eitt 100 įra strķš

  • FLEIRI GREINIR
  • Ein er tķšin at dansa
  • Sterkan lista E ķ Tórshavnar bżrįš
  • Hon teknar ręšumyndir ķ skślamįlum
  • Stżringina aftur į beint
  • 10 mió eyka til eldrarųkt og heimatęnastu
  • Vinnulķviš mį blóma
  • Vestara bryggja og vinnuliga virksemiš
  • Tey flokkast um okkara valskrį


  • 22.01.2016 | Evni: Bżrįšiš
    Havnar Arbeišsmannafelag 100 įr
    Taš er ein stórur dagur, tį eitt fakfelag ķ Fųroyum fyllir 100 įr. Havnar Arbeišs-mannafelag var millum tey fyrstu. Dżrtķšin, sum tók seg upp viš fyrra heimsbardaga, skundaši undir stovnanina. Lųnin fylgdi ikki viš prķsunum og livikostnašinum, og taš bar ikki til.

    Arbeišsgevarunum dįmdi lķtiš, at arbeišsmenn og handverkarar vildu hava felag at umboša arbeišsfólkiš mótvegis teimum. Teir royndu at skįka sęr undan, men skjótt fekst tann fyrsti sįttmįlin ķ lag, tķ onki lutfall var longur millum lųn og livikostnaš.

    Sķšani hevur mangan stašiš į gomlum nųglum. Talvini hava veriš long, og nógvir samanbrestir hava veriš. Havnar Arbeišsmannafelag hevur tó ikki altķš hildiš, at konfrontatiónin var besta leišin framį. Stundum hildu teir eisini skil vera ķ at royna samrįšingarleišina.

    Fyrsti lųnarsįttmįlin frį 1916 er ein marknasteinur. Knęsetingin av įtta tķma arbeišsdegnum ķ neyšarįrinum 1931 er ein annar tżšandi sigur. Her rakk Havnar Arbeišsmannafelag einum ašalmįli hjį altjóša arbeišararųrsluni.

    Ķ 1939 fór vųruprķsurin aftur at hękka orsakaš av krķgnum nišri į meginlandinum. Arbeišsmenninir heittu į arbeišsgevararnar um lųnarhękking. Teir hildu seg ikki til, men ķ felag heittu partarnir į lųgtingiš um at gera eitt prķstal, sum arbeišslųnirnar kundu stillast eftir.

    Hendan pristalsskipan varš nś ķ mong įr meginįsin ķ lųnarįsetingini hjį fųroyskum lųntakarum. Men longu frį fyrsta degi var hon ein umstrķdd skipan, sum elvdi til manga kreppuna. Spurningurin um, hvussu mikiš lųnin skuldi javnast fyri hvųrt stigiš, sum prķstališ broyttist, elvdi til ta tiltiknu eittoyra-streikuna ķ 1943. Hetta var mest tiltikna verkfall ķ Havn hagartil, og mikil gleimur var ķ havnargųtum ķ fleiri dagar, til lųgtingiš undir trżsti varš kallaš saman at fįa skil į mįlinum.

    Arbeišsmenninir roknašu viš, at hvųrt stigiš skuldi muna eitt oyra, mešan arbeišsgevararnir roknašu viš, at hvųrt prķstalsstigiš skuldi geva 0,85 oyra. Lųgtingiš samtykti, at lųnin skuldi javnast viš einum oyra, men ein geršaręttur viš dómaranum į odda, kollrendi avgeršina hjį lųgtinginum og setti javnanina til 0,85.

    Nógvir arbeišsmenn vóru uttanfyri tinghśsiš, tį hesi tķšindi spurdust. Tey ųstu menn so nógv, at geršaręttarlimirnir hjį mótpųrtunum kendu seg hóttar. Einum eydnašist at sleppa inn ķ eini grannahśs. Annar fekk eitt żlandi fylgi eftir sęr gjųgnum hįlvan bżin. Og dómarin fór til hśs sum ein pķlur.

    Nś var eldur ķ skįlanum. Arbeišsmenninir fóru ķ verkfall, hóast taš var bannaš undir krķgnum. Viš musikki og flųggum savnašust teir į Vaglinm. Har var sum į ólavsųku. Tingmenn vóršu kallašir til Havnar, men teir vildu ikki seta tingiš, fyrrenn verkfalliš var avblįst.

    Ķ Havnar Arbeišsmannafelag var tepur meiriluti fyri at fara aftur til arbeišis. Ķ lųgtinginum var ongin hųllur į. Javnašarflokkurin, sjįlvstżrisflokkurin og fólkaflokkurin atkvųddu fyri eitt oyranum. Ein sambandsmašur var fyri, hinir ķmóti.

    Hetta byrjaši so vęl ķ september 1939 ķ semju millum arbeišsgevarar og arbeišsmenn, men fyri arbeišsgevararnar endaši taš so illa ķ aprķl ķ 1943, at teir stevndu Fųroya lųgtingi fyri at hava hękkaš arbeišsmannalųnina. Tķ fingu teir onki burturśr, men strķšiš um prķstalsjavnanina hevur sķšani veriš nevnt eittoyra-streikan.

    Skriva til Churchill
    Stųrsti arbeišsgevari ķ Fųroyum var tį bretska hersetingarvaldiš. Men bretarnir vóru ikki hugašir at gjalda ov hųgan prķs. Teir mótmęltu, tį prķstališ fór upp, og teir vóru hart ķmóti at javna lųnina viš einum heilum oyra.

    Ķ Havnar Arbeišsmannafelag vóru teir ķ ųšini. Teir lųgdu fyri Fųroya Arbeišarafelag uppskot um at venda sęr til sjįlvan Churchill og fįa hann at taka ķ heršatoppin į herleišsluni ķ Fųroyum. Ķ mei 1943 varš fjarrit sent til His Excellency Prime Minister Churchill ķ London:

    ”Fųroya Arbeišarafelag ynskir viš hesum at siga tygum frį, at alt arbeiši fyri bretska yvirvaldiš ķ Fųroyum veršur at stešga, tķ at sįttmįli er ikki fingin ķ lag um arbeišslųnina. Felagiš hugsar sęr til, at tygum eru ikki kunnugur viš hetta mįl. Vit loyva okkum at frambera okkara samhuga viš hitt bretska fólkiš og vóna, at okkara ynski veršur hildiš at vera hampiligt”.

    London svaraši, at hetta var eitt mįl, sum bretsku umbošsmenninir ķ Fųroyum sjįlvir tóku sęr av.

    Strķšsįriš 1951
    Eg fari eisini at siga sųguna um arbeišsmenninar ķ Havn, tį teir streikašu sum ongantķš fyrr hitt heita summariš 1951. Stķgur var komin ķ vinnulķviš, og bśskapurin stóš į tambi. Bęši arbeišsmenn og arbeišsgevarar sųgdu sįttmįlarnar upp.

    Arbeišarafelųgini samrįddust viš Fųroya Arbeišarafelag į odda, og hinumegin sat Fųroya Arbeišsgevarafelag. Fleiri semingsuppskot vóršu havnaš. Sama kvųld, sum frestin var śti nakaš tķšliga ķ mei, sųgdu arbeišsgevararnir ja til eitt semingsuppskot, men arbeišararnir sųgdu nei og fóru ķ vertkfall um alt landiš.

    Seinni var Gunnar Dahl Olsen aftur į ferš viš einum semingsuppskoti. Hjį arbeišsgevarunum var meiriluti fyri at taka viš tķ, og sunnukvųldiš 20. mei var stór mannamśgva komin saman viš tinghśsiš. Nevndin ķ Fųroya Arbeišarafelag skuldi boša semingsmanninum frį śrslitinum av uratkvųšu ķ felųgunum kring landiš.

    Kl. 20.30 kom formašurin Magnus Tórsheim śt og segši frį, at semingsuppskotiš var samtykt śti į bygd. Nś kom ųši ķ mannamśgvuna, og taš, sum ikki hevši veriš, bleiv nś.

    Arbeišsmenn ķ Havn avgjųrdu į stašnum at halda fund ķ Tórshųll. Har var meiriluti fyri at halda fram viš verkfallinum; 243 fyri, 11 ķmóti og fimm blankar. Hetta gjųrdist įlvarsamasta verkfall, sum menn vistu um, og ķ Havn var stųšan nakrar dagar lķk krķgsstųšu.

    So hart leikaši nś į ķ heimsins nalva, at bįšar sķšur skipašu verndarliš at byrgja fyri skaša. Streymurin varš tikin, brenni fekst ikki til hśs, og mjólkin gekk undan. Hvųr jolla, sum kom til Havnar, varš stešgaš.

    Einasta skipiš, sum viš góšum slapp at bryggju, var ”Vųršan” hjį AT į Tvųroyri, sum kom noršur viš flagginum hjį ”Fylking” ķ hśnar hįtt at hitta lagsbrųšur ķ Havn. ”Vesturleiš” hjį Niclasen ķ Sųrvįgi slapp ikki at bryggju. Manningin fekk tey boš, at teir sluppu ikki til kei, fyrrenn teir hųvdu samrįšingarleišaran Dįnjal Niclasen viš.

    Mįnamorgunin 21. mei sluppu mjólkarbįtarnir ongan veg. Ein višaskonnart slapp sęr til rżmingar, tį arbeišsmenn ķ stórum tali komu oman į bryggjuna. ”Medicus” kom av Skįlafjųršinum og breyt gjųgnum vaktarhaldiš. Hann lętst at leggja inn ķ Vįgsbotn, men snaraši so yvir į Gulaklett. Har leyp feršafólkiš ķ land į Shell-keiini.

    Nś varš vaktarhaldiš styrkt, og verkfalsvakt eisini sett ķ Hoyvķk, so ongin slapp inn ķ bżin. Stór kravgonga fór nišan į Elektricitetsverkiš. Umbošsmenn fyri felagiš sluppu inn. Tį samrįšingarnar tóktust taka ov langa tķš, trokaši mannamśgvan inn, og skjótt var streymurin avbrotin og streikuvaktir settar į verkinum.

    Politimeistarin kom viš bili fullum av politistum, men hann slapp ikki heilt nišan, tķ hol varš stungiš į dekk og slangu. Kravgonga fór nś um bżin. Viš trummuslįarum og Merkinum į odda varš gingiš framviš landsstżrinum og sķšani śt į keiina. Lęrlingar vóršu riknir śr arbeiši hjį meistarum, og teir bilar, sum royndu at koyra ķ Havn, vóršu allir stešgašir.

    Mikudagin 23. mai var verkfalliš ķ hęddini. Bara vertkfalsvaktir og teir reyšu bilarnir hjį Arbeišsmannafelagnum vóru at sķggja ķ gųtunum. Bżrįšiš bošaši frį, at bųrn undir tvey įr kundu fįa hįlvan litur av mjólk frį Hospitalinum. Telefonstųšin misti elektriska streymin, so hitt sķšsta sambandiš slitnaši. Skślarnir vóru sera illa fyri. Nś hevši bara realskślin kol.

    Fųroya Arbeišarafelag heitti į ųll felųg um at standa saman viš teimum, sum framvegis vóru ķ verkfalli. Taš vóru serliga havnarmenn og tvųrįmenn. Danska LO sendi felųgunum 50.000 krónur. Av teimum fekk Havnar Arbeišsmannafelag 15.000 at rįša yvir.

    Fyrsta gjųgnumbrotiš ķ trętuni var, at handverksmeistarar ķ Havn gjųrdu sįttmįla viš arbeišsmannafelagiš um teir menn, sum vóru ķ arbeiši hjį meistarunum. Sķšani var ein avtala gjųrd millum Tórshavnar bżrįš og arbeišsmenn um lųnarhękking afturfyri at lata lekstetverkiš uppaftur o.s.fr.

    Hetta elvdi til stóra flųkju hjį bįšum pųrtum, og taš varš nś mett at kosta Havnini dżrt at liggja lamin, mešan arbeitt var śti um landiš. 29. mai hittust arbeišarar og arbeišsgevarar ķ Havn beinleišis. Fundurin endaši viš einum sįttmįla og alt arbeiši varš tikiš uppaftur, men felųgini į bįšum sķšum hųvdu fingiš rivin skinn av trętuni.

    Hóast tann stóra spenningin var okkurt at flenna at. Taš segšist, at formašurin ķ arbeišsmannafelgnum Martin Kśrberg, mešan bardagin var upp į taš haršasta, gav boš um at avbróta allar telefonir ķ bżnum uttan telefonina hjį arbeišsmanna-felagnum. Tį spurdi ein visur knokkur, hvųnn hann vęntaši at fįa samband viš, tį allar hinar telefonirnar vóru deyšar?

    Blašiš 14. SEPTEMBER segšist vera serliga virkiš, og blašstjórin Erlendur Patursson varš lagdur undir at eiga sķn lut ķ įtųkunum. Taš gav afturljóš ķ studentakabarettinini į ólavsųku, sum įtti seinastu oršini viš eini vķsu, iš Petur Reinert sang afturviš lagnum um Svarta Rudolf:

    Hygg svarti Erlend seg skųšir,
    ein svartan og brśnan skógv,
    so Fjśrtanda fullan hann lųšir
    og sżnir sķn morreyša hógv.
    Men hann spęldi onga rollu,
    tķ taš gjųrdi Martin į Kįk:
    Hann stešgaši hvųrjari jollu
    og helt teimum ųllum ķ skįk.

    Martin Kśrberg var formašur trinni skeiš. Hann hoyrdist, har hann var, og var ikki bangin fyri at leggja til brots. Mamman ęt Hansina og varš ofta nevnd Rollan. Dugnalig og nógv eftirpurd sum kokkur ķ veitslum ķ Havn.

    Martin Kśrberg koyrdi ķ nógv įr postin millum mišbżin og strandfaraskipini. Tį Mortan Mols bleiv til Smyril ķ 1975, var nógv gjųrt burturśr, at hetta nżggja far hevši eina framkomna flutningsskipan, sum tey róptu roll-on/roll-off.

    Ųll vistu ikki, hvat hetta var, so V4 tók upp į seg at greiša spurningin. Jś, taš skal eg so vęl siga tykkum, segši Oskar Hermansen: ”Tį Martin koyrir postin umborš, tį er taš roll-on! Og tį Martin koyrir postin ķ land, tį er taš roll-off!”

    Fįar dagar seinni hitti eg Martin sitandi į betongplattinum viš posthśsiš. Eg vęntaši męr eina yvirhįling, men hann bleiv sitandi pśra róligur viš einum skeivum smķli og svingaši viš sķnum stuttu beinum.

    Felags fyri teir flestu av formonnunum ķ Havnar Arbeišsmannafelag hevur veriš, at teir eisini vóru śtróšrarmenn og fiskimenn. Martin Kśrberg var millum teir śtróšrarmenninar, sum mundu gingiš burtur į vandamiklari heimferš śr Grųnlandi viš ”Niels Finsen” ķ 1939. Carl hjį Talis var millum teir śtróšrarmenn, sum fyrstir tóku land ķ Grįtifjųršinum ķ 1964. Og nśverandi formašurin Hans Joensen śr Skopun róši śt viš kvķvķkingum ķ syšru havn ķ Ravns Stóroy.

    Teir hava allir dugaš at veriš har, sum nakaš hendi. Ein tżskur flśgvari var so meint raktur ķ įlopi undir krķgnum, at hann noyddist at seta seg į sjógvin śti fyri Gųtugjógv. Carl hjį Talis var ein tann fyrsti oman ķ fjųruna at skoša leikin. Viš egnum eygum sį hann teir tżsku flogmenninar koma śr flogfarinum viš ųrmunum yvir hųvd. Hetta eru einastu tżskarar, sum nakrantķš hava giviš seg yvir til fųroyingar – og Carl hjį Talis var har.

    Hann hevši ętlaš sęr eina framtķš sum yvirmašur į skipi, men fekk ikki sżnsprųvan. Tķ fór hann upp į keiina at starvast hjį Balslev. Har var hann eitt mannaminni, og ongin hevur veriš so leingi formašur ķ Havnar Arbeišsmannafelag, sum hann.

    Oddamenninir ķ felagnum vóru kanska ikki altķš lķka politiskt korrektir ķ orš og tal, tķbetur. Teir hava boriš sķni sjónarmiš fram uttan at balla tey inn ķ vatt. Stundum varš stśrsaš viš, men hetta var teirra stķlur, og sjarma hevur veriš yvir teimum.

    Taš gav at bķta, eina ferš nevndarlimurin Peter McGavin og formašurin Martin Kśrberg skuldu halda 1. mei rųšur į sama fundi. Martin var tann fyrri og helt eina fķna rųšu, har hann skeyt til hųgru og vinstru. So trein Peter į pallin. Hann hevši ein óvęntašan bošskap:

    ”Martin ringdi til mķn ķ gjįrkvųldiš og spurdi, hvat eg ętlaši at siga. Sum tann góši kammeraturin, eg eri, segši eg honum, hvat męr lį į hjarta. Men hvat hendir nś? Jś, hann hevur sagt akkurįt taš sama, sum eg ętlaši męr at siga. Ja, Martin hevur stjoliš mķtt tal!”

    Peter slapp sęr skjótt av pallinum aftur. Taš fari eg eisini at gera nś: Til lukku viš degnum. Takk fyri hųviš at vera viš og takk fyri, at tit lżddu į!

    Jógvan Arge

    ---


    < Tį argjatręiš varš tendraš | Mķn Arabo live on stage >

    BŲKURNAR

    SPYR JÓGVAN
    Her ber til at seta Jógvani spurningar. Allir relevantir spurningar verša vanliga svarašir innan 24 tķmar. Spurningar og svar sķggjast her.

    HENTLEIKAR
  • Ger hesa sķšuna til tķna byrjunarsķšu!
  • Bķlegg bųkur


  • Jógvan Arge, Tjarnardeild 12, 100 Tórshavn, tlf. 31 55 47, fartlf. 21 55 47

    EINSLISTIR