FORSĶŠAN | LEITA | GREINASAVN | SLÓŠIR | SAMBAND
INNIHALD
  • Bżrįšiš (1163)
  • Bųkur (39)
  • Fólkatingiš (24)
  • Greinir (10)
  • Ķtróttur (89)
  • Lųgtingiš (234)
  • Rųšur (46)
  • Spyr Jógvan (52)
  • Višmerkingar (15)
  • Ymist (145)


  • KUNNING
  • Um sķšuna
  • Ęvisųga
  • Bókaśtgįvur
  • Sjónvarpslżsing
  • Samrųšur
  • Vallżsing 2001
  • Bżrįšsvališ 2000
  • Eitt 100 įra strķš

  • FLEIRI GREINIR
  • Yvir til Bryggjubakka
  • Nżggj bók frį Jógvan Arge
  • Nżggj bók frį Jógvan Arge
  • Vit eiga bęši frįsųgufólk og originalar
  • Jógvan Arge 70 įr
  • Meiriluti fyri sjįlvstųšu og sjįlvberandi bśskapi
  • ŚTVARPIŠ 60 ĮR
  • Flaggiš einsamalt ger jś onki


  • 14.03.2004 | Evni: Rųšur
    Grękarismessurųša 2004

    Grękarismessurųša 2004:

    Hvųr fuglur letur viš sķnum nevi. Soleišis veršur eisini ķ dag. Eg fari at loyva męr at halda grękarismessurųšu upp į mķn mįta.

    Lat meg bara byrja viš at stašfesta, at taš var altķš spennandi, tį bošaš varš til skrśšgongu į Grękarismessu. Gaman ķ kundi taš vera nakaš kalt at standa ķ stuttum buksum og skótaskjśrtu og lķša į rųšur og horntónleik her į Vaglinum.

    Men vit vóru errin av at ganga ķ skrśšgongu. Taš rįddi um at vera vęl śtborin, ganga ķ góšari takt, syrgja fyri at bera flųggini bęriliga og helst skuldu fleiri dugnatekin og stjųrnur vera į bśnanum enn įriš fyri.

    Hįtķšardįmur var altķš yvir degnum, og taš, sum sagt varš į rųšarapallinum, samsvaraši viš taš, sum skótaleišarar, lęrarar og foreldur royndu at lęra okkum upp til: at njóta nattśruna, at nżta nattśruna, at verja hana og vera góš viš fuglin.

    Tjaldur móti ravni

    Flokkarnir hjį okkum hųvdu allir fuglanųvn, og um tś vildi taš ella ei, so var okkurt, sum gjųrdi, at einastųrsta viršingin stóš um Tjaldursflokkin. So kanst tś spyrja, hvussu var viš okkum, sum vóru kosnir at stovna ein nżggjan flokk, sum fekk navniš Ravnur.

    Vit mundu ikki hugsa so nógv um, at ravnurin er ein rovfuglur og góvu okkum heldur ikki stórvegis far um tann spenning, sum altķš hevur veriš millum tjaldur og ravn ķ teirri fųroysku nįttśruni. Vit vóru jś ķ sama skótališi.

    Men taš var ikki gamalt, at tjaldur og ravnur vóru ķ somu fylking. Taš sķggja vit einabest ķ tķ frįlķka Fuglakvęšnum, sum Nólsoyar Pįll yrkti fyri 200 įrum sķšani. Har nżtir hann tjaldriš at ķmynda andstųšuna móti ravninum og ųllum ųšrum rovfuglum og sum verju hjį teimum, sum formįddu sęr minni.

    Hetta kvęši er ein langur tįttur, sum Nólsoyar Pįll yrkti ķ strķši sķnum fyri smįmannin móti einahandli og embętismonnum. Śtnżtararnir vóršu avmyndašir sum rovfuglar og almśan sum heišafuglar og smįfuglar. Sjįlvur var hann tjaldriš.

    Vęlumtóktur fuglur

    Fara vit longur aftur ķ bųkurnar til Lucas Debes, sķggja vit, at tjaldriš var ein vęl umtóktur fuglur. Ein tann stųrsti bįgin ķ haganum var, at ravnurin var so altrįšur eftir lombum og veikum óm. Taš kundi kosta dżrt, og tķ var taš bóndunum stór hjįlp, at tjaldriš var ravnsins fķggindi. Hann tók til rżmingar, tį Tjaldriš sųkti at.

    Jens Chr. Svabo stašfestir ķ 1770unum, at fųroyingar hildu tjaldriš gera gagn ķ bardaganum móti ravninum. Tį vóru fuglar ikki frišašir sum ķ dag, men Svabo helt, at tjaldriš hevši uppiboriš at fįa friš. Soleišis var eisini į Hśsum ķ Kallsoynni longu tį į dųgum. Har skutu teir ikki tjaldur og ręndu heldur ikki eggini. Til tess var fuglurin ov viršismikil ķ ašrar mįtar.

    Men tjaldriš var ikki voršiš nųkur ķmynd av fųroyskum samleika tį. Taš bleiv taš ikki fyrrenn Dr. Jakobsen, sonur bókhandlaran H.N. Jacobsen, hevši granskaš lķvssųguna hjį Nólsoyar Pįlli og taš, sum bśši undir myndunum ķ Fuglakvęšnum.

    Tjaldriš verša skal vįrt merki

    Hann legši sķtt granskingararbeiši fram ķ Fųringafelag ķ Keypmannahavn ķ 1887. Hansara framlųga gav tjaldrinum meiri innihald og įtti sķn stóra lut ķ, at tjaldriš gjųrdist ein tjóšarķmynd fram um vešrin, sum ķ ųldir hevši veriš eyškennismerki.

    Įriš eftir yrkti hann um sama evni:

    Tjaldriš kom og kleiv taš dimmiš / sló so ramt eitt slag / hųgdi rovfuglarnar grimmu / birti ljósan dag. / ”Fųroyingar” fremjiš verkiš./ Geri ei Fųroyum skamm / Tjaldriš verša skal vįrt merki / hvar vit halda fram.

    Summariš 1888 var stór heimsframsżning ķ Keypmannahavn. Nógvir hųgir og lįgir fųroyingar vóru hjįstaddir, og Fųringafelag beyš teimum til samkomu. Hetta var stųrsta veitsla, sum fųroyingar nakrantķš hųvdu havt ķ Keypmannahavn, og į henni varš tjaldursmerkiš vundiš ķ hśnarhįtt į fyrsta sinni.

    Gestirnir tóku hesa nżggju tjóšarķmyndina viš sęr. Tį Mortensensmenn ķ 1890 komu viš fyrsta dampskipinum ”Fųringi”, hųvdu kvinnurnar ķ Fųroyingafelag gjųrt teimum eitt flagg viš einum ungum tjaldri ķ mišjuni. ”Ver pjųkin sum tjaldriš og verj teg vęl,/ tį altķš eydnan tęr fylgja skal”, sųgdu tęr ķ sķni heilsan.

    Hetta var fyrsta feršin, tjaldriš varš brśkt sum ķmynd ķ Fųroyum, men sķšani vaks undirtųkan ķ stórum, og tjaldursmerkiš var at sķggja į fólkafundum, śtferšum og ašrastašni, har fólk kom saman. Taš er onki yvir at dylja, at tjaldriš į henda hįtt varš knżtt at tjóšskaparrųrsluni og tjóšarmenningini.

    Grękaris og Fųroyar

    Alt hetta varš aftur knżtt at Grękarismessu. Tjaldriš hevši altķš veriš vįrbošari. Gamalt var, at tjaldriš kom aftur hendan dag, og hetta var jśst um ta tķšina, tį ljósiš fór at vinna į myrkrinum, nattśran fór at vakna śr vetrardvala og vónirnar birtust av nżggjum. Grękarismessa var jś vįrjavndųgur, įšrenn įlmanakkin varš stillašur fyri 300 įrum sķšani.

    Dagfestingin fall saman viš deyšadegnum hjį tķ tiltikna pįvanum Grękarisi hinum Mikla ķ Rom. Hann doyši fyri snųggum 1400 įrum sķšani, tann 12. mars ķ įrinum 604. Grękaris var nógv umhildin, og hóast hann sat langt burturi, so er ikki óvist, at hann eisini hevši tżdning fyri Fųroyar. Sųga okkara hetta tķšarskeišiš er ógvuliga kįm, men samstundis er rśm fyri pįhaldum.

    Onkur sųgufrųšingur heldur, at taš vęl kann vera, at okkurt įtakiš hjį Grękarisi hinum Mikla gjųrdi, at Fųroyar vóršu bygdar av fyrstan tķš. Hann sendi trśbošarar til Bretlands. Taš hevši viš sęr, at keltiskir ķrskir munkar tóku seg aftur śr Bretlandi og leitašu sęr frišskjól į oyggjum og hólmum ašrastašni. Soleišis kann Grękaris hava veriš tann, sum beinleišis ella óbeinleišis gjųrdi, at ķrskir munkar bygdu Fųroyar fyrst.

    Hesin sami Grękaris skal hava ķbirt tann gregorianska kirkjusangin, og taš veršur hildiš, at tey fųroysku kingolųgini eru komin av hesum kirkjusangi. Grękaris hin Mikli varš, iš hvussu so er, gjųrdur halgimenni, og deyšadagur hansara varš hildin vķša um lond honum til įminningar.

    Fagna vįrinum į Grękarismessu

    Ķ Noršurlondum trśšu tey, at Grękarismessudag vaknaši nattśran til nżtt lķv, planturnar nęldu, fyrstu nįlirnar kagašu undan og feršafuglurin kom aftur śr fjarskotnum londum.

    Sum frįleiš var dagurin eisini gjųrdur til skślaveitsludag, og i mišųldini var sišur at bųrnini hųvdu frķ. Valdur varš ein skślabispur og viš honum į odda varš fariš ķ kirkju, har hann talaši og tey sungu. Tey sungu, sum vera mann, av gleši, tķ nś fór dagurin at vinna.

    Hvųrji hald vit hava havt į Grękarismessu ķ fornum tķšum eru ongar heimildir um. Men ķ farnu ųld sóust javnan um hesa įrstķšina yrkingar um vįr og tjaldriš ķ blųšunum, og vit vita eisini um, at felagsskapir bošašu til grękarismessuhald.

    Taš sķggja vit eitt nś ķ 1921 og 1922. Taš fyrra įriš varš kvųldseta viš sangi hildin ķ Klubbanum, og seinna įriš hevši Havnar Hornorkestur konsert undir Tinghśsinum, og sjįlvandi var tjaldurssangurin hjį Jįkupi Dahl og Peturi Alberg į skrįnni.

    Seinni sķggja vit, at Skótališ Sigmunds Brestissonar ķ 1939 hevši grękarismessubįl ķ Varšaholuni, har lišstjórin helt rųšu um tjaldursfuglin.

    Men nakaš skipaš hald fekst ikki ķ lag fyrrenn undir krķgnum. Oddamašur fyri tķ var fuglavinurin Sverre Patursson ķ Kirkjubų. Hann kastaši saman viš sangarum, hornblįsarum og skótum og sķšani er ikki slitnaš sundur.

    Sjįlvur var hann rųšari tey mongu fyrstu įrini, og ongin ivast ķ at heišra hann fyri hansara įhaldandi strķši fyri at fįa fólk at virša og hjśkla um fuglin, tķ hann er landsvirši. Taš var eisini Sverri, sum skrivaši bókina Fuglar og fólk.

    Havnin og urtagaršarnir

    Sverri Patursson fekst viš so mangt. Hann var eisini blašstjóri og śtgevari į blašnum Fuglaframa, har skrivaš varš um mangt og hvat. Havnin og hennara menning var eisini į breddanum, og ein spurningur var, hvussu farast skuldi um tann nżggja mišbżin her į leišini kring Vagliš.

    Taš eru góš hundraš įr sķšani, fariš varš at gera Tinghśsvegin og byggja hśs nišan viš honum. Hetta vóru vųkur og eftir tįtķšarmeti stór hśs. Ķ eini grein ķ Fuglaframa ķ 1896 varš hildiš, at her uppi var betri andarśm millum hśsini enn longur śti ķ Havn.

    Blašiš skrivaši, at hesi hśsini tóku seg ikki so ófitt śt ķ einum beinum raš viš sķnum grasagųršum śt móti vegnum. Men fķltst varš į, at grótgaršarnir fjaldu teir snotiligu og litrķku urtagaršarnar viš Tinghśsvegin. Fuglaframi męlti til, at garšarnir vóršu skipašir soleišis, at onnur eygu enn eigaranna kundu njóta herligheitirnar, sum tikiš varš til.

    Nakaš somu tankar eru frammi ķ prįtinum um at gera eina mišbżarlund, har Tinghśsvegurin sjįlvur og urtagaršarnir, sum einaferš vóru bżarins prżši, onkursvegna verša sjóšaš saman ķ grasagaršar viš trųum, blómum og torgum og kanska onkrum bilstųšli.

    Men taš ųrkymlar, at prķsurin samstundis kann verša, at beint veršur fyri einum av hśsunum ķ garšinum um sjįlvt Vagliš.

    Smįfuglar, heišafuglar og mišbżurin

    Taš hevur tķbetur eydnast at varšveita nógv śti į Reyni og śti į Tinganesi. Hetta er bżnum til miklan sóma, og sjįlvandi fer taš eisini at eydnast at verja sjįlvt Tinganes, tann elsta tingstašin ķ ųllum Europa, sum nś er fyri įgangi.

    Taš hevur eisini eydnast so nųkurlunda at varšveita tann nżggjara mišdepilin ķ Havn, Vagliš og tess umhvųrvi. Vinstrumegin hava vit framvegis Meinigsheitshśsiš og tann gamla Kommunuskślan. Her aftanfyri hava vit framvegis tann gamla Realskślan, sum nś hevur veriš bókhandil ķ śtiviš 100 įr.

    Hųgrumegin hava vit hśsini hjį keypmanninum Jįkupi Lutzen ķ bųttum hami. Omanfyri tey standa enn sum įšur hśsini hjį fróarmanninum Anton Degn - og hinumegin vegin er tinghśsiš viš sjįlvan Tinghśsvųllin. Hetta er garšurin um Vagliš – soleišis eigur at sķggja śt her.

    Nś bleiv endin av mįlinum um lųgtingshśsiš, at taš bleiv varšveitt her ķ gamla Hśsabų.

    Tį so er, skuldi veriš lagaš manni at hildiš stķlin og varšveitt hśsini hjį Anton Degn, so vit framvegis hava Vagliš og tess umhvųrvi ķ mestsum upprunaligum skapi.

    Fįa vit so gróšursett urtagaršarnar aftur og sjóšaš teir og vegin saman til eitt vinsęlt ųki viš gróšri og plįssi til fólk at vera, so eru vit ikki so langt frį hugskotinum ķ blašnum hjį Sverra Paturssyni į sinni.

    Taš hevur veriš sišvenja at nżta herróp ella loysunnarorš. Havnin hevur ikki hildiš seg aftur ķ so mįta: Havnin skal skķna og Reinur og frķšur Havnar bżur.

    Hetta hevur gjųrt mun. Taš sama kunna vit siga um herrópiš: Latiš smįfuglar og heišafuglar hava friš.

    Taš var at sķggja longu fyri nęstseinasta aldarskifti og situr vęl enn. Stundum hevur taš veriš eitt sindur lagaš til umstųšurnar.

    Ķ dag eru tey mong, sum hava hug til at umskriva taš soleišis: Latiš smįfuglar, heišafuglar og mišbżin hava friš.

    14/3-2004 ---


    < Grękarismessa | Argja skśli og Sankta Frans >

    BŲKURNAR

    SPYR JÓGVAN
    Her ber til at seta Jógvani spurningar. Allir relevantir spurningar verša vanliga svarašir innan 24 tķmar. Spurningar og svar sķggjast her.

    HENTLEIKAR
  • Ger hesa sķšuna til tķna byrjunarsķšu!
  • Bķlegg bųkur


  • Jógvan Arge, Tjarnardeild 12, 100 Tórshavn, tlf. 31 55 47, fartlf. 21 55 47

    EINSLISTIR